समाचार सारांश
- ११६औँ अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसको सन्दर्भमा लेखले नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यास र २०८२ फागुन २१ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनका अनुभवमार्फत महिला राजनीतिक सहभागिताको अवस्था विश्लेषण गरेको छ।
- नेपालमा महिला मतदाता संख्या धेरै भए पनि उम्मेदवारी, नेतृत्व अवसर, आर्थिक स्रोत, सामाजिक सोच र राजनीतिक संरचनागत अवरोधका कारण उनीहरूको प्रभावकारी प्रतिनिधित्व अझै सीमित रहेको देखिन्छ।
- महिलालाई निर्णायक नेतृत्वमा ल्याउन समान अवसर, नेतृत्व तालिम, आर्थिक सहयोग, सामाजिक चेतना र सुरक्षित राजनीतिक वातावरण आवश्यक रहेको निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ।
११६औं अन्तराष्ट्रिय महिला दिवसका सन्दर्भमा, मेरो जीवनको यात्रा र नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई नजिकबाट अवलोकन गरेको अनुभव तथा हालै सम्पन्न २०८२ फागुन २१ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनको अनुभवको आधारमा मैले यो विश्लेषणात्मक लेख प्रस्तुत गरेको छु ।
हाम्रो समाज र राजनीतिक संरचनामा महिलाको भूमिका प्रगतिशिल छ र विकासको क्षमतासहित अगाडि बढिरहेको छ । महिलाको राजनीतिक सहभागिता प्रति दल तथा समाजको दृष्टिकोण पनि सकारात्मक परिवर्तन हुँदै गएको देखिन्छ । यद्यपि, अझैधेरै प्रगति आवश्यक छ, किनकि सांख्यिकीय आधारमा हेर्दा महिला सहभागिता पुरुषको तुलनामा तुलनात्मकरूपमा कमछ । नेपालमा कुल १८.९ मिलियन मतदाता पंजीकृत छन्, जसमा करिब ९.२४ मिलियन महिला मतदाता छन् ।
यसको अर्थ हाम्रो जनसंख्याको लगभग आधाहिस्सा महिलाले बनाएको छ । तथापी प्रत्यक्ष चुनाव अन्तर्गत ३,४०६ उम्मेदवार मध्ये केवल ३८८ महिला उम्मेदवार मात्रै थिए (११ %), जुन महिला प्रतिनिधित्वका ेआवश्यकता र संवैधानिक लक्ष्य (जुन संविधानले कम्तीमा ३३ % महिलालाई प्रतिनिधित्वमा राख्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ) भन्दा स्पष्टरूपमा कम छ ।
मेरो अनुभवका आधारमा भन्नुपर्दा, केवल महिलाको संख्या बढाउनु पर्याप्त छैन; उनीहरूलाई निर्णायक भूमिकामा ल्याउनु नै वास्तविक परिवर्तनको आधारहो । राजनीति केवल कागजी अधिकारमा सीमित छैन; यो निर्णय लिन, नीति निर्माणमा सक्रिय भूमिका निभाउन र समाजमा वास्तविक प्रभाव पार्न सक्ने शक्ति हो । विगतको तुलनामा महिलाहरू राजनीति र नेतृत्वमा धेरै अगाडि बढिसकेका छन्, तर अझै नेतृत्वलिन र प्रभावकारी भूमिका निभाउनुपर्ने चुनौतीहरू बाँकी नै छन् ।यद्यपि, सहीअवसर, स्रोत र समर्थन उपलब्ध गराइएमा महिलाहरूले नेतृत्वमा अद्वितीय योगदान दिन सक्षम छन् ।
महिला राजनीतिक सहभागितामा चुनौतीहरू
महिलालाई राजनीति र नेतृत्वबाट टाढा राख्ने चुनौतीहरू बहुआयामिक छन् । मेरो अनुभव अनुसार, मैले देखेका प्रमुख चुनौतीहरू यस प्रकार छन् ।
१. सामाजिक र सांस्कृतिक बाधा ः हाम्रो समाजमा परम्परागतरूपमा “राजनीति पुरुषको क्षेत्र” भन्ने धारणा अझै प्रबल छ । महिला राजनीतिक कार्यक्रमहरूमा प्रवेश गर्दा परिवार र समाजबाट प्राप्त अपेक्षा, घरेलु जिम्मेवारीर परम्परागत सोचले नेतृत्व पथमा अगाडि बढ्न कठिनाइ उत्पन्न गर्दछ ।
२. राजनीतिक प्रणाली भित्रको अवरोध ः दलहरूले प्रायः महिलालाई केवल ‘कोटा पूरा’ गर्न सूचीमा समावेश गर्छन् र विजयी हुने सम्भावना भएका प्रमुख निर्वाचन क्षेत्रहरूमा उनीहरूको चयन गर्दैनन् । यसले महिलाहरूलाई निर्णायक नेतृत्व भूमिकामा पुग्नबाट रोक्ने महत्वपूर्ण बाधा सिर्जना गर्छ ।
३.आर्थिक स्रोतको अभाव ः चुनावी अभियान महँगो प्रक्रिया हो र महिलाहरूको आर्थिक पहुँच पुरुषहरूको तुलनामा सीमित हुन्छ । यसैले निर्वाचन प्रचार, संगठन व्यवस्थापन र जनसंपर्कका लागि आवश्यक वित्त र नेटवर्किङ जुटाउन उनीहरूलाई कठिनाइहरू आउँछ ।
४. भेदभावपूर्ण व्यवहार र उत्पीडनः डिजिटल वा मानसिक उत्पीडन, लिङ्गीय दुव्र्यवहार र प्रतिष्ठामा आक्रमणले महिलाको आत्मविश्वास र सार्वजनिक उपस्थितिमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ ।
यी सबै चुनौती सामाजिक र सांस्कृतिक पूर्वाग्रह, राजनीतिक संरचनागत अवरोध, आर्थिकस्रोतको कमी, भेदभावपूर्ण व्यवहार तथा मानसिक वा डिजिटल उत्पीडनले संयुक्तरूपमा यस्तो वातावरण सिर्जना गर्छन जहाँ महिला उम्मेदवारले निर्णायक नेतृत्व भूमिकामा पुग्न कठिनाइ भोग्न बाध्य हुन्छन् ।
यसले देखाउँछ कि महिला नेतृत्वको सशक्तिकरण केवल संख्या वा औपचारिक प्रतिनिधित्वको सवाल मात्र होइन; यो व्यापक संरचनागत सुधार, अवसरको समानता, सामाजिक चेतना र नेतृत्व क्षमता विकाससँग प्रत्यक्षरूपमा जोडिएको छ । यदि यी सबै पक्षलाई ध्यानमा राखेर उचित नीति, तालिम र समर्थन उपलब्ध गराइएन भने, महिला उम्मेदवारले आफ्नो पूर्ण क्षमता अनुसार नेतृत्व र निर्णयमा प्रभावकारी भूमिका निभाउन कठिनाइ भोग्ने छन् । तर, सही अवसर र संरचनात्मक समर्थनको संयोजनले मात्र महिलाहरूलाई निर्णायक नेतृत्व भूमिकामा लैजान र लोकतन्त्रलाई अझ समावेशी, सशक्त र दिगा ेबनाउन सकिन्छ ।
मतदाता दृष्टिकोण र सामाजिक सोच
मतदाता सूचीमा महिला संख्या धेरै भएता पनि निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको वास्तविक आवाज र प्रभाव अझै सीमित छ । सामाजिक संरचना, पारिवारिक अपेक्षा र परम्परागत सोचले महिला मतदातालाई स्वतन्त्र निर्णय लिन कठिन बनाउँछ । धेरै पटक महिलाले मतदान गर्ने अधिकार पाएको भए पनि उनीहरूको निर्णय परिवार, समुदाय वा सामाजिक दबाबमा सीमित हुन्छ ।
त्यसैगरी, महिला मतदाताले मतदानमा सक्रियभूमिका निभाउने अवसर अझै पर्याप्त छैन । सूचना र पहुँचको असमानता, राजनीतिक ज्ञान र कार्यक्रमहरूको पहुँचको कमीले पनि उनीहरूको प्रभावलाई घटाउँछ । यसले स्पष्ट देखाउँछ कि महिला केवल संख्या मात्र होइनन उनीहरूको सशक्त सहभागिता, विचार र निर्णयले लोकतन्त्रलाई वास्तविक अर्थमा सशक्त, समावेशी र दिगोबनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।
यदि महिलालाई उपयुक्त शिक्षा, जानकारी र वातावरण उपलब्ध गराइयो भने उनीहरू स्वतन्त्र निर्णय लिन, आफ्नो आवाज उठाउन र नेतृत्वमा सक्रियरूपमा सहभागी हुन सक्षम हुन्छन् । यसरी, मतदाता दृष्टिकोण र सामाजिक सोचमा सुधार गर्दै महिलालाई सशक्त बनाउनु केवल व्यक्तिगत अधिकारको सवाल मात्र होइन, लोकतन्त्रको गुणस्तर र समावेशीताको सुनिश्चिततासँग पनि जोडिएको छ ।
महिला नेतृत्वको सम्भावना
११६औं अन्तराष्ट्रिय महिला दिवसका सन्दर्भमा, हालै सम्पन्न निर्वाचनका ेअनुभवको आधारमा मैले विश्लेषण गरेको छु कि महिलाको राजनीतिक सहभागिता केवल संख्या वा प्रतिनिधित्वको सवाल मात्र होइन; यसले उनीहरूको नेतृत्वक्षमता, निर्णयगर्ने शक्ति र सक्रिय सशक्त सहभागितामा केन्द्रित हुनु पर्छ ।
जब महिलाले समान अवसर र आवश्यक स्रोत प्राप्त गर्छन्, उनीहरूले चुनौतीपूर्ण नेतृत्व वातावरण पनि पार गर्न सक्छन् र आफ्नो भूमिका प्रभावकारी रूपमा निभाउन सक्षम हुन्छन् । उदाहरणका लागि, महिला उम्मेदवारहरूले देशभर विभिन्न क्षेत्रमा सामाजिक प्रतिबद्धता देखाएका छन् र अवसर पाउँदा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरिरहेका छन् । साथै, महिलाको सक्रिय सहभागिताले नीतिनिर्माण र नेतृत्वमा समावेशी दृष्टिकोण ल्याउँछ । उनीहरूले शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा, लैङ्गिक समानता र अन्य सामाजिक मुद्दामा आवाज उठाउँछन् । यसले केवल लोकतन्त्रलाई बल पुर्याउँदैन; समाजलाई पनि समृद्ध र न्यायपूर्णदिशातर्फ लैजान मद्दत गर्छ ।
महिला राजनीतिक नेतृत्व र नेतृत्व विकासका उपायहरू
नेपालमा महिलालाई राजनीतिमा उपस्थित मात्र गराउन होइन, उनीहरूको सशक्त नेतृत्व कायम राख्न विभिन्न उपायहरू आवश्यक छन् । मेरो अनुभव अनुसार ती उपायहरू यस प्रकार छनः
१. समान अवसर सुनिश्चित गर्नेः महिलालाई केवल नाममात्र होइन, विजयी सम्भावना भएका क्षेत्रहरूमा प्रत्यक्ष टिकटदिनु आवश्यक छ ।
२. नेतृत्व तालिम र क्षमता निर्माणः सार्वजनिक बोल्ने क्षमता, नीति विश्लेषण, संगठनात्मक नेतृत्व र रणनीति निर्माणमा दीर्घकालीन तालिम आवश्यक छ ।
३. आर्थिक र स्रोतको समर्थनः चुनावी प्रचार, प्रविधि प्रयोग र स्थानीय पहुँच सुनिश्चित गर्न आर्थिक सहायता र फन्ड्राइजिङ सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ ।
४. सामाजिक चेतना अभिवृद्धिः परिवार, समुदाय, विद्यालय र मिडियामार्फत महिला नेतृत्व प्रति सकारात्मक दृष्टिकोण विकास गर्नु जरुरी छ ।
५. डिजिटल र सामाजिक सुरक्षाः महिला नेताहरूलाई डिजिटल दुव्र्यवहार, मानसिक उत्पीडन र प्रतिष्ठामा आक्रमणबाट सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।
६. राजनीतिक नेटवर्क र मेन्टरशिपः अनुभव र मार्गदर्शनका लागि महिला नेताहरूलाई नेटवर्कर मेन्टरशिप कार्यक्रम उपलब्ध गराउनुपर्छ ।
७. दीर्घकालीन नीति सहभागिताः महिला केवल चुनावी समयमा उपस्थित नहुने; निरन्तर नीति निर्माण र पार्टी संरचनामा सक्रिय भूमिका निभाउनुपर्छ ।
८. युवा र ग्रसारुट सहभागिताः स्थानीयस्तरमा युवती र ग्रामीण महिलालाई राजनीतिक प्रशिक्षण, जागरूकता र सहभागीता अवसर दिनुपर्छ ।
९. सूचना र राजनीतिक साक्षरताः महिला मतदाता र नेताहरूलाई अधिकार, जिम्मेवारी र राजनीतिक प्रक्रियाबारे जानकारी दिनु आवश्यक छ ।
१०. कानुनी संरक्षण र सामाजिक सुरक्षाः भेदभाव, हिंसा र उत्पीडनबाट महिला नेताहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु जरूरी छ ।
११. समावेशी नेतृत्व संस्कृतिः दल र संस्थाहरूले महिला नेतृत्वलाई प्राथमिकता दिने संस्कृति विकास गर्नुपर्छ ।
यी उपायहरू अपनाउँदा महिला राजनीतिक सहभागिता केवल संख्यात्मक सन्तुलनमा सीमित हुँदैन; यसले नेतृत्वको गुणस्तर, निर्णय क्षमता र प्रभावकारी नीति निर्माणमा पनि वृद्धिगर्छ । परिणामस्वरूप, लोकतन्त्र थप समावेशी, सशक्त र दिगो बन्छ र समाजको दीर्घकालीन समृद्धिमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ ।
निष्कर्ष
महिला नेतृत्वको सम्भावना केवल नीतिगत वा संरचनागत समर्थनमा सीमित छैन । जब समाजले महिलालाई निर्णय गर्ने, आवाज उठाउने, योजना निर्माण गर्ने र रणनीतिक नेतृत्वमा सक्रिय रूपमा भाग लिन प्रोत्साहित गर्छ, तब उनीहरूको क्षमता र शक्ति वास्तविक रूपमा अभिव्यक्त हुन्छ । समाज, राजनीतिक दल र संस्थागत संरचनाले महिलालाई अवसर, विश्वास र सहयोग प्रदान गर्दा उनीहरूले नेतृत्वमा प्रभावकारी भूमिका निभाउन सक्छन् ।
यसका साथै, महिला नेतृत्वले नीति निर्माण र शासन प्रक्रियामा नयाँ दृष्टिकोण र समावेशी सोच ल्याउँछ । शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा, लैङ्गिक समानता र सामुदायिक विकासजस्ता विषयहरूमा महिलाको अनुभव र दृष्टिकोणले नीतिलाई अझ संवेदनशील र प्रभावकारी बनाउन मद्दत गर्दछ । यही कारणले महिला नेतृत्वलाई प्रोत्साहन दिनु केवल लैङ्गिक समानताको प्रश्न मात्र होइन, समग्र समाजको दिगो विकाससँग पनि जोडिएको विषय हो ।
अन्ततः, महिला नेतृत्व लोकतन्त्रको जीवनशक्ति मात्र होइन, भविष्यको नेपाल निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण शक्ति पनि हो । ११६औं अन्तराष्ट्रिय महिला दिवस जस्ता अवसरहरूले हामीलाई स्मरण गराउँछन् कि महिलालाई सशक्त बनाउने काम केवल अवसरको सवाल होइन; यो समानता, न्याय र दीर्घकालीन समृद्धिको आधार हो । महिला नेतृत्वको सम्मान, अवसर र सक्रिय भागीदारीले मात्र हाम्रो देशको राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक विकासलाई सुदृढ बनाउन सक्छ । त्यसैले राजनीतिक नेतृत्व, नीति निर्माता, सामाजिक संस्था र समुदाय सबैले महिला नेतृत्वको सम्भावनालाई बुझ्दै त्यसलाई प्रोत्साहित गर्ने वातावरण सिर्जना गर्न आवश्यक छ ।
जब महिलाहरू केवल मतदाता मात्र नभई निर्णयकर्ता, नीति निर्माता र नेतृत्वकर्ता बन्ने अवसर प्राप्त गर्छन्, तब मात्र लोकतन्त्र वास्तविक अर्थमा समावेशी र सशक्त बन्छ । निष्कर्षतः, महिला नेतृत्वको सशक्तिकरण व्यक्तिगत समानताको मात्र विषय होइन; यो समावेशी, न्यायपूर्ण र सबल लोकतन्त्र निर्माण गर्ने आधार हो । महिला नेतृत्वको विस्तार र सुदृढीकरणले मात्र हाम्रो समाजलाई समान अवसर, सामाजिक न्याय र दीर्घकालीन समृद्धिको दिशामा अघि बढाउन सक्छ ।
लेखक परिचयः
अधिवक्ता मीना पराजुली – ग्रामीण विकास, महिला नेतृत्व र सामाजिक समानतामा अनुभवी सामाजिक कार्यकर्ता, जसका लेख र अनुसन्धानले नीति, शिक्षा र सामाजिक चेतनामा योगदान पुर्याएका छन् ।
